Baron von Münchhausen

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
MunchhausenDore.GIF

Baron von Munchhausen heeft een trauma trema tekort.
~ Kapitein Overduidelijk in een taalkundige bui.

Laat nooit de waarheid in de weg staan van een goed verhaal.
~ Baron von Münchhausen tijdens een nogal kritisch getint interview met de Frankfurter Allgemeine Berichte.

Hieronymus Carl Friedrich Freiherr von Münchhausen, beter bekend, zeg maar beroemd als Baron von Münchhausen (Bodenwerder in het Weserbergland, 11 mei 1720 – 1797?), was een Duitse edelman die sinds zijn zestiende, na afgekeurd te zijn voor legerdienst in elk Duits vorstendom, altijd zijn militaire vaardigheden in dienst van Rusland stelde. Vooral tegen de Turken onderscheidde hij zich, en zijn verhalen daarover, afgewisseld met verhalen over zijn prestaties als jager, zijn wereldberoemd geworden. Zijn avonturen waren zo buitengewoon, en de gevens omtrent zijn (eventueel) overlijden zo afwezig, dat menigeen dacht (en nog denkt) dat de Freiherr (of baron) een zuivere legende was. Nee dus.

De jonge Münchhausen[bewerken]

Tot Münchhausens derde levensjaar onderscheidde hij zich nauwelijks van de gemiddelde baby of peuter. Maar op de ochtend van zijn derde verjaardag verklaarde hij tijdens het ontbijt dat hij geen dag meer zou laten voorbijgaan zonder iets te beleven dat de moeite van het navertellen waard was, en dat contrasteerde met de avonturen van andere dagen. Zo geschiedde, en aangezien vooral op die leeftijd een mens doorgaans weinig schokkends meemaakt, laat staan op dagelijkse basis, en dan nog telkens iets totaal anders, was het voor de jonge Münchhausen van groot belang om het avontuur zo kleurrijk mogelijk in beeld te brengen, meestal ter gelegenheid van het avondeten. Zelfs de meest onbetekenende belevenis werd door Münchhausens vertelling stof voor een fikse avonturenroman.

Münchhausen militair[bewerken]

Baron von Münchhausen op weg van punt A naar punt B, gebruik makend van militair vervoer. Reconstructie uit 1943 door de Duitse UFA-filmstudio naar aanleiding van een Nazi-transportproject.

Op zijn zestiende voelde Münchhausen de onweerstaanbare drang om grootse militaire daden te verrichten, en vooral om daar verhalen over te vertellen die nog van een veel zwaarder kaliber zouden zijn dan wat hij tot dan ten beste had gegeven.

Afgekeurd[bewerken]

Van 1736 tot 1738 liep Münchhausen alle toenmalige Duitse vorstendommen af, om zich als soldaat te laten inlijven, maar zijn flamboyante persoonlijkheid speelde hem parten, en overal werd hij afgekeurd om psychische redenen, in die tijd de grootste vernedering voor wie een militaire carrière beoogde. Een gesprek met een Russische generaal met verlof deed hem inzien dat zijn stijl beter bij het Russische leger paste, en hij trok naar Sint-Petersburg.

Goedgekeurd[bewerken]

In Rusland, dat gewikkeld was in de zoveelste oorlog tegen de Turken, was niet alleen elke soldaat welkom, maar meer nog die van het flamboyante type, zoals Münchhausen. Hij kende voldoende Russisch, en zijn medemilitairen voldoende Duits, om de samenwerking vlotjes te laten verlopen, en vanaf het eerste contact met wat hij noemde "de vijand uit 1001 nacht", lag de inspiratie voor sterke verhalen voor het grijpen. Dit verklaart ook de sterk Oosterse inslag van zijn beroemdste avonturen.

Vervoer[bewerken]

Münchhausen bleek vooral uit te blinken in het innoveren op het vlak van transport: zo reisde hij regelmatig per kanonbal, of op een half paard, of maakte het elkaar kruisen van twee postkoetsen in een te smalle holle weg mogelijk door één der koetsen mét paarden over de andere koets te tillen. In een interview met de Frankfurter Allgemeine Berichte uit 1796 lezen we hoe hij van plan was geweest, omstreeks 1750, om de stoomtrein uit te vinden, maar zijn afkeer voor machines niet kon overwinnen. Hij beschouwde die zeer laat toegegeven mislukking[1] als de enige keer dat zowel zijn koelbloedigheid als zijn fantasie hem in de steek lieten.

Superheldendaden[bewerken]

De enige resterende afbeelding van Die Heisse Sieben heden ten dage, uit de weekendeditie van de Frankfurter Allgemeine Berichte van 18 april 1778.

Münchhausens wapenfeiten berusten zozeer en zo vaak op bovenmenselijke vermogens, dat hij door iedereen erkend wordt als superheld. Iedereen, behalve zichzelf, want hij was een buitengewoon bescheiden man, die zijn avonturen slechts na lang aandringen vertelde, en er steeds bij zijn enthousiast publiek op aandrong dat hij zijn prestaties enkel had te danken aan koelbloedigheid, verbeeldingskracht en een stevige portie geluk. Verder hamerde hij op het feit dat slechts weinige van zijn daden rechtstreeks ten goede kwamen aan weduwen, wezen, en andere misdeelden der maatschappij, en dat hij vaak bijgestaan werd door dienaren die elk over minstens één buitengewone gave beschikten.

Die Heisse Sieben[bewerken]

Münchhausens dienaren waren met zeven in totaal, waren elk bovenmenselijk sterk in één bepaald iets, bespeelden elk daarnaast ook nog een muziekinstrument, en kwamen uit in totaal zes verschillende landen (de gebroeders Dodeca waren beiden van Portugese afkomst). Ze kwamen kort na Münchhausens inlijving in het Russische leger in dienst, en hadden al gauw elkaars muzikale talent opgemerkt. Dat leidde uiteindelijk tot de vorming van een orkestje, dat omwille van hun erg verhitte manier van optreden de bijnaam "Die Heisse Sieben" ("De Hete Zeven") opgespeld kreeg. Op artistiek vlak boekten ze geen succes: geen sterveling "begreep hun muziek", zoals eerste cornettist Jozef Van Genoelselderen toevertrouwde aan een reporter van de Frankfurter Allgemeine Berichte[2], en hun opdrachtgever duidelijk evenmin, want hij repte er met geen woord over in zijn (auto)biografie.

De zeven in detail[bewerken]

Een ander artikel in de Frankfurter Allgemeine Berichte had het over de herkomst der dienaren, en dat leverde het beeld op van een heus internationaal ensemble/

  • Jozef Van Genoelselderen, een Vlaming uit Poelkapelle, Overijse of Zeveneken[3], eerste cornet. Zag bovenmenselijk ver en scherp, en was dankzij die eigenschap de beste schutter uit de geschiedenis van het universum.
  • Louis Dihr, Zwitser, tweede cornet. Kon blazen als de beste, en daarmee werd niet zijn getoeter bedoeld, maar gewoon het uithalen van stunts zoals een kudde koeien naar een andere wei blazen, of een bos omver blazen.
  • Honoré Dupré, Fransman, bazuin. Speelde haarjuist, maar dat werd niet bedoeld wanneer men het over zijn gehoor had: hij hoorde verder dan welk levend wezen ooit, en men is er helaas nooit achter gekomen hoe de man het klaarspeelde om al die geluiden die hem van over de gehele wereld tenslotte bereikten, uit elkaar te houden, en er zijn voordeel (of dat van zijn meester) mee te doen;
  • João Dodeca, Portugees, klarinet. Een loper van formaat: hij droeg aan elk been een tweedehandse kanonskogel van 24 pond, en haalde daarmee in een verstrooide bui een snelheid van iets over de 343 meter per seconde of 1234,8 km per uur. Zónder bollen en mét inspanning kwam hij nét boven lichtsnelheid, maar die was toen nog niet gekend. Als resultaat daarvan was hij in een goede dag in staat om zichzelf heel even in te halen.
  • Lillian Firenettle, Engelse, pianoforte. Als enige dame in het gezelschap viel zij op door haar ragfijn pianofortespel, en door haar tengere gestalte die zo contrasteerde met de bergen voedsel en zeeën drank die zij dagelijks verwerkte. Van geen enkele dienaar is het levenseinde overgeleverd, maar zij kan niet anders dan van honger gestorven zijn.
  • Willem Emmanuel Jansz., Nederlander, luit en contrabas. Jansz. was, behalve een begaafd luit- en contrabasspeler, een nachtmerrie voor correctors, omwille van de punt achter zijn naam, en een indrukwekkend rekenwonder. Er werd gefluisterd dat hij de meest ingewikkelde en lange berekeningen uit het hoofd kon uitvoeren nog vóór ze geformuleerd waren, en dat je voor zoiets op de brandstapel kon komen, ware het niet dat zulks in de Eeuw der Verlichting uit de mode was geraakt.
  • Duarte Dodeca, Portugees, slagwerk, jongere broer van João. Duarte was doofstom, en de sterke man van het gezelschap. Hij tilde de planeet Aarde meer dan één keer op, zónder het steunpunt dat Archimedes daarvoor beweerd had nodig te hebben, maar zette (of legde) ze meteen weer netjes terug. Münchhausen communiceerde met Duarte via gebarentaal.

Acht superhelden?[bewerken]

Het bovenstaande zou wel eens de bedenking kunnen oproepen dat er hier, Münchhausen bijgerekend, wel 8 superhelden op de voorgrond treden, vooral naar XXste- en XIXste-eeuwse normen qua superheldendom. Maar in de XVIIIde eeuw volstond één buitengewone vaardigheid niet om de status van superheld te verwerven: de schaduw van de "uomo universale" uit de Renaissance hing nog steeds boven dit beroep. Alleen Münchhausen zelf beschikte over die complexe combinatie van buitengewone (en vooral bovenmenselijke) vaardigheden die toen vereist waren. Bovendien was er een genie van zijn kaliber nodig om dergelijke "monosuperhelden" in teamverband tot grote daden te brengen, een eigenschap te meer om Münchhausen op een voetstuk te plaatsen.

Russische aanspraken op de maan[bewerken]

Münchhausen vat voor de eerste keer de terugkeer van de maan naar de aarde aan. Een voorbeeld van ecologisch verantwoord ruimtereizen, vereeuwigd door een ooggetuige.

Bijzonder geliefd zijn Münchhausens avonturen op en omtrent de maan. Zijn reizen daarheen werden alle ondernomen op last van de Russische regering, meer bepaald de tsarina's Elisabeth de Gastronome en Catharina de Grote, en het vinden van de Russische vlaggen die hij er geplant had, behoorde tot de opdrachten der eerste Amerikaanse maanlandende astronauten. Dit gebeurde niet zozeer om literatuurcritici en andere sceptici voor eens en altijd te overtuigen van de oprechtheid van Münchhausens (auto)biografie: de vlaggen moesten, indien gevonden, vernietigd worden, om alle maanaanspraken van wat er intussentijd van het Tsarenrusland was geworden, ongeldig te maken.

Leugens[bewerken]

Behalve tegen de Turken, heeft Münchhausen heel zijn leven vooral strijd moeten leveren tegen het overdrijven van zijn belevenissen door anderen. De sterkste volgens Münchhausen ten onrechte aan hem toegeschreven belevenissen zijn even sterk in het collectief geheugen blijven hangen als de door Mussolini zelf verspreide mythe dat hij in Italië de treinen op tijd liet rijden[4]. Een greep uit deze apocriefe Münchhausenverhalen:

  • De handtekening van Mozart: het hele oeuvre van Mozart zou van Münchhausens hand zijn, terwijl Mozart zelf er alleen zijn handtekening op zette, de uitvoering van de werken dirigeerde en zich uitgebreid liet bewonderen in de "high society". Münchhausen heeft hierop altijd gerepliceerd dat hij niet van klassieke muziek hield, alleen van volksmuziek, en bij voorkeur dan de liedjes die verband hielden met de jacht. Militaire marsen stonden bij hem ook wel in de gratie, en hij liet geen kans voorbijgaan om te verkondigen dat hij de "Marche Turque" uit Mozarts 11de sonate een aanfluiting vond van de waardigheid van het genre. De Münchhausen-Mozartmythe blijkt echter een hardnekkige te zijn, en menig muziekgeschiedenishandboek is ermee besmet.
  • De Boston Tea Party (1773): het in één keer eigenhandig overboord kieperen van een volledige scheepslading thee in de haven van Boston, omdat hij koffie had besteld en geen thee, druist volledig in tegen de hoffelijkheid die Münchhausen zo kenmerkte. Het verband tussen de baron en de Amerikaanse onafhankelijkheidsstrijd is dus onbestaande. Hij had trouwens, naar eigen zeggen, nooit voet aan wal gezet op dat continent, maar hij kon deze leugen niet tegenhouden, en nog altijd zijn er in de Verenigde Staten, vooral dan in de omgeving van Boston, dorpen waar hij op 4 juli uitvoerig geëerd wordt.
  • De proto-gloeilamp: Münchhausen zou in 1778 de gloeilamp hebben uitgevonden, en dit sensationeel gebeuren zou dan de hele XVIIIde eeuw de bijnaam "Eeuw der Verlichting" geschonken hebben. De man maakte echter meermaals openbaar dat hij niet alleen niet van machines hield, maar evenmin van elektriciteit, en dat hij niet alleen niks te maken had met gloeilampen, maar dat deze bovendien niet eens bestonden. Ook deze strijd tegen de leugen verloor hij: nog altijd worden beide begrippen met zijn naam en exploten verbonden, en twijfelen sommigen zelfs aan het bestaan van de eminente uitvinder die Thomas Edison toch was.
  • Het schilderij "De schreeuw" van Edvard Munch zou niet door Munch, maar door Münchhausen geschilderd zijn: de naam "Munch" zou dan een pseudoniem van de baron geweest zijn, schaamteloos overgenomen door een obscure Noorse schilder, die er een carrière mee startte nadat hij in het schilderen van gevels niet zo goed bleek te zijn. Er zijn maar bitter weinig kunstboeken die deze leugen niet vermelden: ze wordt zelfs als een volwaardige hypothese beschouwd! Deze leugen kon niet door de baron gelogenstraft worden, omdat ze pas een eeuw na zijn dood ontstond.

(Auto)biografie[bewerken]

In 1786 dicteerde hij aan Gottfried August Bürger zijn biografie, die datzelfde jaar werd gepubliceerd als enige geautoriseerde (auto)biografie, onder de titel "Wunderbare Reisen zu Wasser und zu Lande – Feldzüge und lustige Abenteuer des Freiherrn von Münchhausen"[5]. In 1788 was er al nood aan een tweede, bijgewerkte (en vooral vermeerderde) druk, en sinds 1815 is het boek niet alleen in alle via drukkunst verspreide talen verkrijgbaar (behalve het Nederlands, die taal moest tot in 1931 op Professor W. Druyff wachten, zie vorige voetnoot), maar is in die talen ook constant leverbaar. Wanneer zo'n uitgeverij de boeken neerlegt, wordt ze meteen gekocht door een andere uitgeverij die absoluut dat ene boek wil uitgeven, en er de rest van het fonds graag bijneemt.

Heen of onder ons?[bewerken]

Op 28 februari 1797 zei Baron von Münchhausen tegen zijn echtgenote: "Sjoeke, ik ben achter sigaretten!"[6], en sindsdien heeft niemand hem nog gezien. Men neemt dan ook algemeen dat jaar als zijn sterfjaar, hoewel zijn stoffelijk overschot nooit gevonden is, en er geen getuigen zijn van zijn overlijden. Nog algemener, in bredere lagen van de bevolking dus, wordt zijn verdwijnen beschouwd als zijn laatste krachttoer. Bovendien sterven superhelden niet, en is het dus uitkijken naar al wat een incognito Baron von Münchhausen zou kunnen zijn. Indien hij zich is blijven schikken naar de heersende mode, zal dat niet gemakkelijk zijn: een goed herkenbare superheld in een onveranderlijk pak is toch een stuk handiger. Let toch maar op tijdens carnaval: rijpere mannen in XIIIde-eeuwse kledij zijn allen potentiële Münchhausens!

Superlogo.JPG
Superhelden en handelsreizigers

Ab Klinkman · Alvaman · Antic Cafe · Badman · Balkenendeman · Brugman · Bulk · Clovis · Columbus · De Cock · El Cid · Flandrien · Frans Bauer
Groene Baron · Hoe: word je een superheld? · Jan · Koksmutsman · Marco Polo · MegaMark · Montignac · Baron von Münchhausen · Napoleon Bonaparte
Nederlands · Piet Huysentruyt · Qwop · Robin van Persie · Sherlock Holmes · Sonic X · Spider-Woman · Superman · Tijd · Übermensch · Willem Wever

Kapiteins: Brazil · Iglo · Onduidelijk · Onzinnig · Overduidelijk · Oxymoron · Paradox · Zeppos


Pluimpatat.JPG
Auteur of geen auteur, dát is de kwestie!

Bomans · Boon · Brusselmans · Caesar · Christie · Claus · Erasmus · Finkers · Foucault · Van Gaal
Galileo · Goethe · Hitler · Ibsen · Kafka · Luther King · King · Liefnius · Leviticus · Van Loon · Mulisch
Von Münchhausen · Van Ostaijen · Drs. P · Polo · Reve · Shakespeare · Stevin · Tamstra · Wilde · Wolkers


Potatohead aqua.png
Aan de schandpaal genageld!
Vastgenagelde versie:
27 februari 2017
Dit artikel is een verschrikking! Daarom is het vastgenageld aan de schandpaal zodat iedereen er rotte groenten tegenaan kan gooien.


Notenbalk[bewerken]

  1. Ze komt in geen enkele druk van zijn (auto)biografie voor.
  2. Nu "Frankfurter Allgemeine Zeitung".
  3. Alle drie de gemeentes eisen hem voor zich op, in Genoelselderen beweert men nog nooit van de man gehoord te hebben.
  4. Wie ooit geprobeerd heeft om een trein wat dan ook op het voorziene tijdstip te laten uitvoeren, beseft de enormiteit van deze bewering.
  5. "Wonderbare reizen te land, ter zee en in de lucht - Veldtochten en andere lustige avonturen van Baron von Münchhausen", vertaald door Professor W. Druyff en in 1931 door de prille uitgeverij van de toen elfjarige wonderknaap, Den Dampenden Darm, gepubliceerd, als een der weinige niet-wetenschappelijke werken des professors.
  6. Zo zegt men in het Bodenwerderse dialect "Schat, ik loop even een eindje om!".