Desiderius Erasmus

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
Erasmusbeeld.GIF
Ik haal al mijn grappen uit de "Lof der Zotheid"!
~ Een tot opbiechten overgegane Urbanus van Anus.

Desiderius Erasmus Roterodamus Sapiens (Rotterdam, 27 oktober 1466-1470 - ibidem, 12 juli 1536), was een Nederlands Augustijner monnik, theoloog, humanist, schrijver en filosoof, wiens hele denken, doen en laten zwaar beïnvloed werd door zijn vier jaar lang geduurd hebbende geboorte.

Moeizaam begin[bewerken]

Het poortgebouw van het intussen gesloopte weeshuis "Het wakkere weesje" in Rotterdam, waar Erasmus zijn eerste veertien levensjaren doorbracht. Anoniem schilderij uit de late XIXde eeuw.

De zwangerschap van Margaretha Erasmus zou prima bladvulling geweest zijn voor "Dag Allemaal" en "Story", maar spijtig voor haar bestonden deze nog niet. Het vaderschap van een nooit publiek genoemde geestelijke moest dus stil gehouden worden, en de jonge spruit, wiens misleidende voornaam zoveel betekent als "de verlangde", kreeg de familienaam van zijn moeder, aangevuld met de naam van de stad waarin de geboorte had plaatsgevonden.

Hard labeur[bewerken]

De geboorte was de langste sinds die van Jezus van Nazareth, die er óók vier jaar had over gedaan, en waar het vaderschap ook van geestelijke aard was. Maar eenmaal ter wereld had Erasmus het een stuk moeilijker: niet alleen had zijn moeder geen goedzakkige pseudovader aan de haak kunnen slaan: ze stierf bovendien in het kraambed, zodat de jonge Desiderius door het leven moest als wees van een geestelijke vader en een naïeve moeder. Het zou de jongen heel zijn leven achtervolgen. Het ogenblik dat de hele Erasmus eindelijk kon van de moeder losgemaakt worden, op 27 oktober 1470, werd genoteerd als zijn officiële geboortedatum.

Vlucht in de studie[bewerken]

Zoals dat toen de gewoonte was, werd de jonge Erasmus gepest omwille van zijn onduidelijke afkomst (de truc met Heilige Geest wás al eens gebruikt, en zelfs het kleinste kind was zich in die dagen pijnlijk bewust van de gevolgen van die mythe), en omdat hij geen al te sterke gezondheid had, nam hij zijn toevlucht tot de studie. Hij ontdekte vrij vlug zijn aanleg voor klassieke talen, en op zijn zevende verjaardag[1] besloot hij nog uitsluitend Latijn te spreken. Op zijn twaalfde[2] voegde hij daar nog Klassiek Grieks aan toe, en hij hield zich gedurende zijn verdere leven aan die twee talen.

Intredes[bewerken]

Toen Erasmus veertien jaar werd[3] vonden de voogden van de leergierige wees dat hij de weg moest gaan van iedereen die geen aanspraak kon maken op een erfenis of die niet kon uitgehuwelijkt worden: het klooster.

Gouda[bewerken]

Erasmus' voogden waren wél zo vriendelijk om hem de keuze van de orde te laten, en in een weinig serieuze poging om aan het kloosterleven te ontsnappen koos hij voor de Kapucijnen... die pas in 1530 in Nederland zouden opduiken. Toen zijn voogden na vergeefs zoeken daarachter waren gekomen, werd hij na een zwakke poging om bij de Trappisten te geraken (daarmee zat hij zomaar eventjes meer dan anderhalve eeuw vooruit!), werd hij zonder pardon bij de Augustijnen te Gouda afgeleverd. Daar werd hij ook tot priester gewijd, maar hij weigerde de twee bij de wijding inbegrepen koorknaapjes in ontvangst te nemen, omdat deze Latijn noch Grieks spraken, en deed ze cadeau aan de abt. In het Goudse klooster zette hij zich ijverig aan het vertalen van klassieke teksten, die volgens hem te lang aan hun lot waren overgelaten. Nu denkt de doorsnee XXIste-eeuwer dat hij die teksten naar het Nederlands vertaalde, maar de attente lezer heeft al begrepen dat daarvan geen sprake kon zijn. Nee, hij vertaalde de Griekse naar het Latijn, en de Latijnse naar het Grieks, en stond dan versteld dat hij er nooit een publieksprijs mee won, laat staan dat ze ergens in een top tien van bestverkochte boeken belandden. Er was wél enige belangstelling vanwege de universitair geschoolden die af en toe het klooster aandeden om ere te komen bezinnen, en hun verhalen over het universiteitsleven, eigenlijk bedoeld om te waarschuwen voor de ondeugd en zonde die onder de studenten heersten, wakkerden in hem een grote, steeds maar groeiende nieuwsgierigheid aan.

Parijs[bewerken]

In 1495, op vijfentwintigjarige leeftijd[4], slaagde Erasmus erin om te ontsnappen uit het klooster, en hij trok naar Parijs om daar filologie, filosofie... en theologie te gaan studeren. Zijn kloosterverleden en zijn buitengewone kennis van Latijn en Klassiek Grieks zorgden ervoor dat hij daar in alle drie de disciplines binnen het jaar cum laude afstudeerde, en bovendien in alle drie de vakken de professorstitel kreeg aangeboden, met de dringende vraag om er ook les over te geven, daar, in Parijs. Maar Erasmus wou de wereld zien, op Napels na (vanwege het spreekwoord[5]), en begon rond te trekken, Europa rond. Afrika, Azië, Amerika en Antarctica interesseerden hem niet, wegens de té geringe belangstelling voor het Latijn en het Klassiek Grieks aldaar.

Reizen door Europa[bewerken]

Titelpagina van de eerste druk van Erasmus' "Lof der Zotheid", geïllustreerd door Hans Holbein. Een zeldzame beperkte gesigneerde oplage (200 exemplaren plus 5 auteursexemplaren buiten handel), met de Latijnse tekst links, en de Nederlandse rechts. Latere uitgaven bevatten uitsluitend de Latijnse tekst.

Wie in die dagen wou rondtoeren, deed dat best niet alleen: Don Quijote nam Sancho Panza mee op zijn reizen, Sherlock Holmes werd nooit zonder Doctor Watson gezien, en Batman zelden zonder Robin[6]. Erasmus overhaalde een moegesloofde leraar Klassieke Talen om met hem mee te gaan, in ruil voor (hypothetische) eeuwige roem. "De Quijote" was toen nog niet geschreven, wat verklaart waarom deze toch onderlegde man zich liet vangen[7], en hoe hypothetisch zijn deel van de roem was, is gebleken uit het feit dat niemand zijn naam nog kent. Maar laten we hem gemakshalve "Sam" "Ron" "Tonto" "Odie" "Chewbacca" "Barney" noemen.

Knecht en tolk[bewerken]

Waarom een leraar Klassieke Talen? Dat was nodig omdat Erasmus het immers vertikte om iets anders dan Latijn of Klassiek Grieks te spreken, en hij had dus iemand nodig die, behalve deze twee talen, ook de volkstaal machtig was, en liefst méér dan één. Dat was het geval van Barney, en hij was dus de perfecte tolk. Zonder hem zou Erasmus nooit zoveel hebben kunnen reizen, en in zoveel Europese steden zijn geleerdheid hebben kunnen achterlaten in de vorm van fraai gedrukte boeken. Zijn geleerd prestige droeg bij aan dat van de drukkers, en omgekeerd droeg hun vakbekwaamheid bij tot de vlotte verspreiding van Erasmus' ideeën en vertalingen. De boekdrukkunst was nog piepjong, en er lag bij wijze van spreken een immens veld klaar om bewerkt te worden. Bij wijze van spreken, want een intellectueel als Erasmus maakte zijn handen niet vuil.

Lof der Zotheid: een magnum opus en een klein boekske[bewerken]

De beroemde passage die vier en een halve eeuw later de basis van een Belgische pophit zou worden.

In 1509, tijdens zijn zoveelste overtocht van de Alpen (op weg van Bologna naar Londen), zat Erasmus op zijn paard wat te soezen, bedenkend tot wat voor ondenkbare ondernemingen een mens kon in staat zijn, in plaats van rustig thuis te blijven. Achter hem zat Barney op zijn ezeltje een gitaar te betokkelen, en uiteindelijk begon hij een nonsensliedje te improviseren, opgefrist met luidruchtige gitaarsolo's. Erasmus dolende gedachten kregen door deze ongewone soundtrack vrij snel een even geniale als onverwachte vorm, en toen hij in Londen aankwam zat een geheel nieuw boek gereed in zijn hoofd: "Moriae Encomium ofte Lof der Sotheyd". Toen Erasmus in Londen het manuscript van zijn nieuwe boek in één week tijd neerschreef, nam hij er de essentie van de onzinnige tekst die hem geïnspireerd had tot zijn levenswerk in op, en wel in hoofdstuk 60[8]. Het duurde nog een paar jaar eer hij er een uitgever voor vond, ook al omdat die geen heil zagen in zo'n klein boekje, waarin zoveel wijsheid van zo'n groot denker zou vervat zijn. Eenmaal het boekje verschenen, kon zijn reputatie als filosoof en schrijver niet meer stuk, en zijn faam bracht een aantal van zijn boeken zelfs tot de opperste eer: censuur door het Pauselijk Censuurbureau, en de ultieme betrachting van elk zichzelf respecterend schrijver: opname in de Index Librorum Prohibitorum, de beroemde ILP.

Openbare werken[bewerken]

De schets die Erasmus in 1568 maakte, en die pas in 1992 teruggevonden werd.

Het hoofd van Erasmus liep constant over van ideeën, die hij als "humanistisch" beschreef. Hij was de man achter verschillende instellingen van openbaar nut, die hij los wilde zien van de tot dan meest gebruikelijke bouwheer van dergelijke instellingen: de Kerk. Onder de projecten, waarvan vele pas na zijn dood voltooid werden, vinden wij talloze diverse scholen, universiteitsprojecten, ziekenhuizen en culturele centra, die hij tijdens zijn leven naar klassieke filosofen noemde, maar die later zijn naam kregen. Dat laatste was absoluut niet zijn bedoeling geweest, en hij had vaak genoeg verwezen naar de vele steden die door Alexander de Grote gesticht en naar hem genoemd waren, en die allemaal roemloos en/of gewelddadig ten onder waren gegaan. Ook de beroemde Erasmusbrug in Rotterdam, die hij vooral had laten bouwen omdat hij vond dat het aantal Maasbruggen in de stad niet overeenstemde met de grootte en belangrijkheid van de stad, en reizigers te veel omwegen moesten maken om de rivier over te geraken, had oorspronkelijk een andere naam. Deze brug heette bij de plechtige opening "Berkelbrug", naar de fabrikant van weegschalen wiens producten Erasmus' ontwerp hadden geïnspireerd. Dit bouwwerk moest het langst op zijn definitieve naam wachten, want die kreeg de brug pas in 1996!

Reformatie en contrareformatie[bewerken]

Erasmus' ijveren voor het uitbreiden van humanisme,liefdadigheid en onderwijs naar niet-kerkelijke instanties brachten hem in de aandacht van Maarten Luther, die de beroemde man graag achter zijn zaak had gekregen. Daar slaagde hij niet in, omdat Erasmus vond dat een geestelijke een geestelijke bleef (hij kon het weten, want hij was er immers zelf één!), en zijn humanistische inspanningen bij Luthers ideeën niet beter pasten dan bij de Roomse. Meer geestelijke overeenkomst vond hij bij Simon Stevin, hoewel die taalkundig gezien precies de omgekeerde richting uitging, met zijn promotie voor het Nederlands als wetenschappelijke taal. Toch was de bewondering voor diens werk zo groot, dat Erasmus, telkens wanneer hij door Nederland trok, toch een paar avonden vrijmaakte om met Stevin bij te praten. Omwille van de grootheid der geesten, en de tegengesteldheid der ideeën, vlogen van deze gesprekken zodanig de vonken en de spetters af, dat beide heren ze onpubliceerbaar vonden, of het nu in het Latijn of in het Nederlands was. Ook Bruegel had zijn sympathie, maar hij kon de Brusselaar niet zover krijgen dat hij van hem een portret wou maken, omdat de schilder zich beter thuisvoelde in landschappen en volksfeesten. Bij Holbein had hij uiteindelijk meer succes. Erasmus' weigering om op de kar van Luther te springen, werd door de Rooms-Katholieken geïnterpreteerd als was hij tegen, "contra" diens reformatie, en zij maakten van hem, zeer tegen zijn zin, één der eerste boegbeelden van wat zij te zijner ere de "contrareformatie" noemden.

Levenseinde en laatste woorden[9][bewerken]

Het is niet ongewoon dat mensen op een ongewoon moment en op een ongewone plaats door de dood verrast worden. Een lucide geest als Erasmus zal dan ook niet verbaasd opgekeken hebben toen hij op 12 juli 1536 in het park van zijn geliefd Rotterdam, tijdens het lezen van een spannend boek, met boek en al versteend werd. De rustige blik in zijn ogen, en de guitige trek om zijn lippen zeggen ons heden ten dage nog altijd hoezeer hij deze originele manier van heengaan geapprecieerd heeft, al heeft hij niet de kans gehad om een paar frappante en tot vroede overweging uitnodigende laatste woorden uit te spreken. Daarom heeft de kort na zijn dood opgerichte Erasmus-Stichting[10], die zijn ijveren voor het levend houden van Latijn en Klassiek Grieks wilde voortzetten, een lijstje gemaakt van laatste woorden die Erasmus "had kunnen uitspreken indien hij daartoe de kans had gehad", en waaruit de volgende uitspraak werd gelicht:

Braccae tuae aperiuntur.
~ Mogelijke laatste woorden van Erasmus volgens de Erasmus-Stichting.


Pluimpatat.JPG
Auteur of geen auteur, dát is de kwestie!

Auteur · Godfried Bomans · Louis Paul Boon · Herman Brusselmans · Julius Caesar · Agatha Christie · Hugo Claus · Desiderius Erasmus · Herman Finkers · Michel Foucault · Louis van Gaal · Galileo Galilei · Goethe · Adolf Hitler · Henrik Ibsen · Martin Luther King · Stephen King · Liefnius · Leviticus · Paul van Loon · Harry Mulisch · Baron von Münchhausen · Drs. P · Gerard Reve · William Shakespeare · Carry Slee · Simon Stevin · Knellis Tamstra · Oscar Wilde · Jan Wolkers



Aap.jpg Filosofen en hun Wijsgeersels

Associatie · Aristoteles · Thomas van Aquino · Bijgeloof · Brol · Confucius · Johan Cruijff · Daar doen we dus niet moeilijk over · Denken · De Zin Van Het Leven · Desiderius Erasmus · Drogredenering · Filosofie
Michel Foucault · Georg Friedrich Hegel · Idee · Ik moet helemaal niks! · Intellectueel · Isaac Newton · Jullie · Kiek · Logica · Morosofie · Niets · Nietzsche · Nu · Plato · Realiteit · Socrates
Taoïsme · Theorie van Luschu · Toeval · Waardeloos · Wanhoop · Wat geeft het? · Weer wat geleerd · Weet ik veel · Zijn · Slavoj Zizek


Potatohead aqua.png
Aan de schandpaal genageld!
Vastgenagelde versie:
21 februari 2011
Dit artikel is een verschrikking! Daarom is het vastgenageld aan de schandpaal zodat iedereen er rotte groenten tegenaan kan gooien.


Notenbalk[bewerken]

  1. Op zijn elfde volgens de militanten van Pro Vita, die staande hielden dat zijn leven begonnen was bij het begin van zijn geboorte, en op zijn 11 9/12 volgens de van Pro Vita afgescheurde harde kern van Pro Vita Plus, die de levensaanvang van een mens op het ogenblik van de conceptie situeerden. Geen wonder dat Erasmus, die geobsedeerd was door ouder worden en de bijhorende aftakeling, geen hartelijke relaties onderhield met beide verenigingen.
  2. Op zijn zestiende volgens Pro Vita, en op zijn 16 9/12 volgens Pro Vita.
  3. Reken zelf maar uit hoe oud hij volgens respectievelijk Pro Vita en Pro Vita Plus werd!
  4. Jawel, reken maar uit...
  5. "Napels zien en dan sterven".
  6. In Vlaanderen pleegt men daaraan toe te voegen "En Pontius nooit zonder Pilatus", maar wat hebben Nederlanders daar nu aan?
  7. Dat Sancho Panza zich honderd jaar later ondanks dit voorval toch óók liet vangen, was dan weer toe te schrijven aan het feit dat hij analfabeet was, en geen voeling had met de wereld van Erasmus.
  8. Barney had de tekst zelf óók op papier gezet, alsof hij voorvoeld had dat ooit een groepje muzikanten er iets zou kunnen mee doen. Noten of akkoorden had hij niet genoteerd, dus is er weinig kans dat de muziek van de versie uit 1960 overeenstemt met die uit 1509. Hier is Barney's volledige tekst:
    Ki-kiliwatch
    Ki-kiliwatch
    (gitaarsolo)
    Kili kili kili kili watch watch watch watch ké um ken ké ala
    Ali a tsalma, a tsalma poli watch, ali a tsalma, a tsalma poli watch
    Kili kili kili kili watch watch watch watch ké um ken ké ala
    Ali a tsalma, a tsalma poli watch, ali a tsalma, a tsalma poli watch
    (gitaarsolo)
    kiliwatch-watch- watch kiliwatch watch-watch kiliwatch (6 maal)
    (gitaarsolo)
    Kili kili kili kili watch watch watch watch ké um ken ké ala
    Ali a tsalma, a tsalma poli watch, ali a tsalma, a tsalma poli watch
    Kili kili kili kili watch watch watch watch ké um ken ké ala
    Ali a tsalma, a tsalma poli watch, ali a tsalma, a tsalma poli watch
    (gitaar solo)
    Kiliwatch-watch- watch kiliwatch watch-watch kiliwatch (6 maal)
    (gitaarsolo)
    Kiliwatch !
  9. Bij de doorsnee overlijdende is de volgorde omgekeerd, maar Erasmus, die geen doorsnee levende was geweest, was ook geen doorsnee overlijdende.
  10. De Erasmus-Stichting wordt momenteel voorgezeten door de Vlaamse politicus Bart De Wever, die de geest van Erasmus levendig houdt door zijn politieke toespraken met een Latijns gezegde af te ronden.


Aap.jpg Filosofen en hun Wijsgeersels

Associatie · Aristoteles · Thomas van Aquino · Bijgeloof · Brol · Confucius · Johan Cruijff · Daar doen we dus niet moeilijk over · Denken · De Zin Van Het Leven · Desiderius Erasmus · Drogredenering · Filosofie
Michel Foucault · Georg Friedrich Hegel · Idee · Ik moet helemaal niks! · Intellectueel · Isaac Newton · Jullie · Kiek · Logica · Morosofie · Niets · Nietzsche · Nu · Plato · Realiteit · Socrates
Taoïsme · Theorie van Luschu · Toeval · Waardeloos · Wanhoop · Wat geeft het? · Weer wat geleerd · Weet ik veel · Zijn · Slavoj Zizek