Geheugen

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
Een vroeg ontwerp van een mechanisch geheugen dat in een organisch geheugen kan worden ingeplant (eind XVde-eeuwse prent in het Stedelijk Museum te Boston).

Koop geen tweedehands geheugen, want er zijn er die niet deugen.
~ Slogan van de Orde der Psychiaters ter gelegenheid van de jaarlijkse "Week van het geheugen".

Spoel uw hersenen met X, dan vergeet u zeker niks!.
~ Slogan van een bekend geheugenspoelmiddel.

Het geheugen is een fysieke opslagplaats van virtuele informatie voor later gebruik, waarbij onderscheid dient gemaakt te worden tussen organische en elektronische opslag. Mechanische opslag is heden ten dage uitsluitend van toepassing op fysieke informatie, zoals gedrukte tekst, afbeeldingen en geluidsopnames, want verschil moet er wezen, maar sloeg vóór de komst van elektronica op de talloze vruchteloze pogingen om mechanische, zogeheten "machinale" geheugens te vervaardigen.

Virtueel en fysiek, organisch en mechanisch[bewerken]

Het menselijke geheugen heeft de menselijke geest altijd beziggehouden, een niet te onderschatten krachttoer, aangezien dat geheugen niet alleen deel uitmaakt van die geest, maar ook nodig is om de voortgang van het onderzoek mogelijk te maken.

Virtuele en fysieke informatie[bewerken]

Al vroeg[1] werd onderscheid gemaakt tussen de opslag van virtuele en fysieke informatie. Met het eerste werd van meet af aan gedoeld op informatie die niet tastbaar aanwezig was, maar zich binnenin de geest van een mens bevond, terwijl het laatste doelde op informatie die tastbaar aanwezig was, via tekeningen, schrift, beeldhouwwerken en dies meer. Aan het einde der XIXde eeuw kwamen daar nog de diverse mechanische geluidsdragers bij, zodat ook geluid tot fysieke informatie kon behoren, een trend die weer verloren ging door het gebruik van magneetband en digitale opslag.

Organische en mechanische opslag[bewerken]

Het Antikythera-mechanisme trekt bezoekers uit het hele universum.

Verder was er ook nog een onderscheid tussen organische en mechanische opslag van virtuele informatie. Met het eerste werd de opslag in menselijke hersenen bedoeld, met het tweede de opslag in een mechanische contraptie, het zogenaamde "machinale" geheugen. Dat laatste is altijd een utopie gebleken, en toen elektronica, in combinatie met magneetband, het mogelijk maakte om virtuele informatie buiten het menselijk brein op te slaan, was de term "mechanisch" meteen ook niet meer relevant. Toch bleef men hem gebruiken, bij wijze van eerbetoon aan die dapperen die eeuwenlang probeerden om virtuele informatie buiten de mens op te slaan. Opmerkelijk is, dat deze vroege vorsers niet alleen dat ultieme mechanisme probeerden op punt te stellen, maar er ook luidop van droomden om het te kunnen inplanten in een menselijk brein. Het oudste tot nu toe gevonden prototype van een "machinaal" geheugen is het zogenaamde "mechanisme van Antikythera", dat op de bodem van de Middellandse Zee werd gevonden, in het wrak van een schip, en waarschijnlijk, ergens in de eerste eeuw vóór C., op weg was van Griekenland naar Rome. Door het samenklitten van het metaal onder 2000 jaar waterdruk, is de precieze werking (als die er al was) nog steeds onbekend.

Eenheid van opslag[bewerken]

De opslagcapaciteit van het menselijk brein wordt sinds het baanbrekend werk van de Bulgaarse neurochirurgijn Mathias "Trepan" Neuro de Oudere (ca. 1580-1654) uitgedrukt in Neuro, waarbij één Neuro menselijke geheugencapaciteit overeenkomt met 256 Kbyte aan elektronisch geheugen. Dat wist de goede man natuurlijk niet: de voor informaticadoeleinden gebruikte eenheden zijn uiteraard gebaseerd op zijn eenheid, en niet omgekeerd.

Geheugen en zintuigen[bewerken]

Omdat het geheugen gevoed wordt door de zintuigen, is het opgedeeld in evenveel vakjes, of, zoals deskundigen dat zeggen, "departementen", als er zintuigen zijn, en de naamgeving verwijst daar ook naar:

  1. Visueel geheugen: opslag van stilstaande beelden. Voor de opslag van bewegende beelden is een goeie werking van én een even gnoeie communicatie met het bewegingsgeheugen vereist[2];
  2. Auditief geheugen: opslag van geluiden;
  3. Olfactief geheugen: opslag van geuren;
  4. Gustatief geheugen: opslag van smaken;
  5. Tactiel geheugen: opslag van aanrakingen, zowel actieve aanrakingen, door de persoon zelf uitgevoerd, als passieve, die op de persoon zijn uitgevoerd;
  6. Helder geheugen: opslag van in de toekomst geziene gebeurtenissen;
  7. Pensatief geheugen: opslag van andermans gedachten;
  8. Thermisch geheugen: opslag van waarnemingen van temperatuurverschillen ("De winter van 1944-1945: ik ril nog als ik eraan denk...");
  9. Barometrisch geheugen: opslag van waarnemingen van luchtdrukveranderingen;
  10. Bewegingsgeheugen: opslag van waarnemingen van beweging. Dit departement wordt vaak in combinatie met andere departementen gebruikt;;
  11. Oriëntatiegeheugen: opslag van stadsplannen, wegenkaarten en satellietfoto's;
  12. Hoogtegeheugen: opslag van waarnemingen van hoogteverschillen, in geval van serieuze valpartijen vaak in combinatie met het bewegingsgeheugen;
  13. Magnetisch geheugen: opslag van via magnezin opgevangen magnetische informatie, voornamelijk komende van magneetbanden, en dus opmerkelijk dicht bij de oudste vorm van elektronische opslag.

Het spreekt vanzelf dat niet elk departement bij elke persoon even goed ontwikkeld is. Zo kan iemand met een goed ontwikkeld visueel geheugen, maar een slecht ontwikkeld auditief geheugen, zich perfect tot in de details een gezicht voor de geest halen, zonder zich te herinneren hoe de bijhorende persoon gezegd had dat hij heette.

Locatie van het menselijk geheugen[bewerken]

Hoewel vrijwel unaniem aangenomen wordt dat het menselijk geheugen zich geheel of toch grotendeels in de hersenen bevindt, gaan er af en toe stemmen op die andere plaatsen die eer geven.

Hersenen[bewerken]

Aangezien al in de verre Prehistorie het effect op het menselijk denken en handelen nadelig beïnvloed werd door hoofdpijn, en men toen al probeerde een stamgenoot daarvan te verlossen door een gat in zijn schedel te boren[3], wat een boeiende aanblik van diens hersenen opleverde, werd al bijna even vroeg aangenomen dat ook het geheugen zich daar ergens bevond, een aanvoelen dat door later onderzoek mondjesmaat meer en meer wetenschappelijk onderbouwd zou worden.

Vingers[bewerken]

Recent onderzoek door Professor W. Druyff[4] heeft aangetoond dat virtuoze musici, althans zij die een instrument bespelen waarbij ze hun ledematen gebruiken, behalve over het gebruikelijke geheugen in het brein, ook over een geheugen in de betrokken ledematen beschikken. Dit semi-autonoom geheugen laat hen toe om zeer snelle passages te memoriseren, zonder de hersenen te belasten, die zich dan tijdens de uitvoering met andere artistieke zaken kunnen bezig houden, zoals de frasering, het samenspel met het orkest, en het contact met het publiek. "Deze autonomie is best te vergelijken met die van de armen van de inktvis, die elk hun semi-autonoom brein hebben," aldus de Professor in zijn boek. Momenteel staat de Professor echter geheel alleen met deze theorie.

Billen[bewerken]

Een populaire hypothese werd in 1983 geopperd door de Amerikaanse neuroloog William "Butt Bil" Cosby, die beweerde dat het geheugen zich geheel in de billen bevond, omdat een mens die zich uit zijn luie zetel verhief om iets te gaan doen, onderweg vergat wat hij dacht te gaan doen, en zich dat pas herinnerde wanneer zijn billen opnieuw contact maakten met diezelfde luie zetel. De populariteit van die hypothese moet zeer letterlijk worden genomen: het volk of "populus"vindt ze geweldig, de wetenschappers halen er hun neus voor op.

Voeten[bewerken]

Even populair op een even letterlijk te nemen wijze, is de mening dat ook de voeten van de mens een geheugen bevatten, dat hem toelaten om automatisch de weg naar huis of werk te vinden wanneer het brein niet meer tot nadenken in staat is, bijvoorbeeld door overmatige inname van geestesverruimende voeding.

En het collectief geheugen?[bewerken]

Romantisch koppeltje op zoek naar het collectief geheugen.

Wat ieder geval nog voor de gehele wetenschappelijke wereld een raadsel blijft, is de locatie van het "collectief geheugen". De enen opteren voor een virtueel en niet op één plaats vast te pinnen centraal geheugen, dat op mysterieuze en even virtuele manier in verbinding staat met talloze individuele geheugens (vingers, billen en voeten inbegrepen), de anderen zien meer heil in een even virtuele verbinding van individuele geheugens onderling, die dan samen één geheugen zouden vormen. Één feit staat vast: het collectief geheugen is even manipuleerbaar gebleken als eender welk individueel geheugen, zodat een groot deel van de Europese bevolking zich nog steeds meent te herinneren dat Mussolini de treinen in Italië op tijd liet rijden, en dat de eerste kerstboom versierd werd op 25 december van het jaar 1 na C.

Olifantengeheugen[bewerken]

Van het beroemde olifantengeheugen is van oudsher geweten waar het zich bevindt: in de slagtanden. Het dier wordt dan ook genadelaas om dat deel van zijn anatomie bejaagd, en de slagtanden tot poeder vermalen, dat bij voldoende inname[5] het geheugen aanzienlijk zou verbeteren zie ook verder).

Korte en lange termijn[bewerken]

Niet alle in een geheugen opgeslagen informatie is even toegankelijk, en deze toegankelijkheid wordt benoemd met volgende termen:

  1. Korte-termijngeheugen: de gebruiker van het geheugen krijgt moeilijker toegang tot de informatie naarmate deze minder recent is, maar heeft geen probleem met alles daarvóór;
  2. Middellange-termijngeheugen: de gebruiker krijgt moeilijker toegang tot de informatie naarmate deze zeer recent of zeer oud is, maar heeft geen probleem met alles daartussenin;
  3. Lange-termijngeheugen: de gebruiker krijgt moeilijker toegang tot de informatie naarmate deze minder oud is, maar heeft geen probleem met alles daarna;
  4. Universeel geheugen: de gebruiker heeft probleemloos toegang tot alle in zijn geheugen opgeslagen informatie, en is, afhankelijk van zijn interesses en diverse omstandigheden, benijdens- of beklagenswaardig, of daartussenin.

Griffie en hygiëne[bewerken]

Een geheugengriffier aan het werk, ergens in Zuid-Frankrijk.

De drang om virtuele informatie op een mechanische of machinale manier op te slaan, is hoogstwaarschijnlijk geïnspireerd op de al in de Vroege Middeleeuwen ontdekte mogelijkheid om iets in een menselijk geheugen te griffen. De even grote drang om iemands geheugen te manipuleren en/of te wissen, dateert even waarschijnlijk óók uit die tijd.

Geheugengriffie[bewerken]

Het was de Beierse chirurgijn én beeldhouwer Bertoldus Gracchus (gelatiniseerde naam van Berthold Grecht), die, althans naar eigen zeggen, in 837 als eerste opmerkte dat de buitenkant van de hersenen gegroefd was, en dat in die groeven wel eens op z'n minst een deel van het geheugen zou kunnen zitten[6]. Hij nam de proef door allerlei informatie, die voor de patiënt volledig onbekend was, in diens brein te beitelen, en de eerste patieënt [7]die zo'n operatie overleefde, bleek die informatie achteraf niet alleen feillos te kennen, maar bovendien nooit meer te vergeten. "Het staat in zijn geheugen gegrift,", zeiden de Beieren, maar dan in het Boarisch, en een uitdrukking was geboren. Nog vóór het einde van de Middeleeuwen kreeg de gerechtsambtenaar die de notulen van een rechtszaak in een wastablet grifte, om ze later om te zetten in een mooi perkamenten document, de naam van "griffier", een naam die bleef lang nadat de wastabletten vervangen waren door papier.

Hygiëne[bewerken]

Een hersenpan open je niet zonder de nodige voorzorgen te nemen, toch wanneer de patiënt nog in leven is. Één der maatregelen bestaat uit het bij de hand hebben van een degelijk wasproduct, niet alleen om de omgeving netjes te houden, maar vooral om de hersen- of geheugengroeven te reinigen vóór het beitelen of griffen. Dit gebeurt door een grondige spoeling, die, logischerwijze, "hersenspoeling" wordt genoemd, maar eigenlijk "geheugengroefspoeling" zou moeten heten. De slordige naamgeving, eigen aan die erg duistere Middeleeuw die de IXde toch was, zou de handeling uiteindelijk een slechte naam geven.

Manipuleren en verliezen[bewerken]

Religieuze fanatici kwamen er, nota bene tijdens de Renaissance, achter dat die spoeling, mits aan het wasproduct de nodige ingrediënten toe te voegen, ook kon dienen om het geheugen van de patiënt te "resetten", en er dingen in te stoppen die hen beter uitkwamen. Het was die handeling die uiteindelijk "hersenspoeling" zou genoemd worden, tot op heden.

Geheugenmanipulatie[bewerken]

Het op die manier "spoelen" van een geheugen bleek, in combinatie met een griffie van nieuwe gegevens enerzijds, en een nieuwe opvoeding anderzijds, een efficiënte manier om mensen te "herprogrammeren", vooral wanneer de XIXde-eeuwse inzichten in infecties de overlevingskans van de behandelden optrok van 1% tot 99%[8]. Deze technieken hebben mee het aanzien van de XXste en de XIXste eeuw bepaald. Sinds 1930 worden er in de Universal-laboratoria te Hollywood ook proeven verricht met het verwisselen van geheugens, zowel door het fysiek verwisselen (breinwissel, door chirurgische ingreep) als door het virtueel wisselen (inhoudswissel, via elektroden en geleidende kabels), maar buiten die laboratoria worden die praktijken door de gehele wetenschappelijke gemeenschap als fictie beschouwd, en de door Universal ter illustratie verspreide documentaires evenzeer.

Geheugenverlies[bewerken]

Voorbeeld van een blanco geheugen.

Wanneer een geheugenspoeling niet gevolgd wordt door het griffen van nieuwe informatie, dan lijdt de patiënt aan geheugenverlies: het geheugen is gewist, en blanco. Dergelijke patiënten herkent men aan hun wazige blik, en hun eindeloos stellen van vragen als "Wie ben ik?", "Wat is de zin van het leven?" en "Wanneer eten we?". Dit verschijnsel wordt ook misbruikt door handige beklaagden, die in rechtszaken beweren zich de hen toegedichte criminele feiten niet meer te herinneren. Enkel wanneer de rechter toestaat dat hun schedel wordt geopend om de groeven te inspecteren, kan een dergelijk trucje ontmaskerd worden.

Het geheugen in de XXste en de XIXste eeuw[bewerken]

De komst van de computer, in de tweede helft van de XXste eeuw, zorgde voor een tweede soort van geheugen naast het organische, namelijk het elektronische geheugen, dat eerst uit informatie op een magneetband, dan op floppy disk, harde schijf en USB. Het elektronische geheugen wordt, ondanks de grote afhankelijkheid van elektriciteit, sinds het begin van de XIXste eeuw als een steeds grotere concurrent voor het organische geheugen beschouwd, en heeft zelfs een elektronisch alternatief voor het collectief geheugen ontwikkeld, de zogenaamde cloud, een gigantisch, door de gebruiker niet te lokaliseren, door talloze mensen gedeeld geheugen. Net zoals eeuwen her pogingen werden ondernomen om mechanische geheugens te ontwerpen die in het menselijke brein konden worden aangebracht, wordt ook nu geprobeerd om het niet-organisch geheugen fysiek te combineren met het organische, door middel van implantaten, maar nu de techniek wél voorhanden is, stribbelt de geviseerde mens tegen. Voorlopig toch nog...

Materiaalgeheugen[bewerken]

Materie met geheugen (vormgeheugen): omstreeks het einde van de XXste eeuw werd ontdekt dat sommige materialen óók over een geheugen beschikken, het zogenaamde "vormgeheugen", waarbij voorwerpen gemaakt uit dergelijk materiaal altijd hun oorspronkelijke vorm zullen aannemen nadat ze zijn vervormd. De bekendste toepassing is uiteraard de vervormbare WC-bril, die zich aanpast aan de billen van de gebruiker, en na gebruik weer zijn oorspronkelijke strakke vorm aanneemt.

Oefening baart geheugen, en schrift begraaft het[bewerken]

Al vroeg had de mens geleerd dat het geheugen kon geoefend worden, net als een spier, en de allereerste serieuze oefening was het niet uitvinden van het schrift, overigens zeer tegen de zin van stamleden "die vooruit wilden", om zo iedereen te verplichten om alles te onthouden, meestal via steeds langer wordende verhalen, in plaats van alles gewoon op te schrijven. De vooruitgang bleek echter niet te stuiten, en sinds de uitvinding van het schrift is de geheugencapaciteit van de mens gestadig erop achteruit gegaan. Hoe hoger de geletterdheid, hoe slechter het geheugen, zo bleek spoedig, en de teloorgang van grote hoeveelheden beschreven (en later ook bedrukt) papyrus, perkament en papier, zoals bij de brand van de bibliotheek van Alexandrië, en die van de universiteit van Leuven toonde de kwetsbaar van het schrift op pijnlijke wijze aan. Op zo'n momenten was het geletterde gedeelte der mensheid blij met het fenomenaal geheugen van het ongeletterde gedeelte, dat echter elke keer kleiner bleek te zijn geworden. Heden ten dage is men van mening dat het geheugen enkel nog kan worden fit gehouden door zogenaamde "Geheugenolympiades" te organiseren, waarbij immer langere teksten feilloos dienden te worden gereproduceerd.

Wist je dat...[bewerken]

  • ...een geheugenspoelmiddel niet alleen de groeven reinigt, maar ook het geheugen opfrist?
  • ...wie wil liegen een goed geheugen moet hebben?
  • ..."heugen" een echt bestaand werkwoord is, en in 2007 door de Unesco als "heugenswaardig" werd erkend?
  • ...binnen een paar woorden het de eerste keer is dat woorden als "herinnering", "mémoires" en "souvenir" in dit artikel voorkomen?


Potatohead aqua.png
Aan de schandpaal genageld!
Vastgenagelde versie:
11 maart 2019
Dit artikel is een verschrikking! Daarom is het vastgenageld aan de schandpaal zodat iedereen er rotte groenten tegenaan kan gooien.


Notenbalk[bewerken]

  1. Omstreeks 2500 vóór onze tijdrekening, afgaande op controversiële interpretaties van Oud-Egyptische hiërogliefen.
  2. Het visueel geheugen mag niet verward worden met het optisch geheugen, waarmee enkel optische opslag (op CD of DVD) wordt bedoeld.
  3. Het uit zo'n schedelopening zien geboren worden van een heuse godin creëerde millennialang hooggespannen verwachtingen, die nog versterkt werd door de taalkundige nabijheid van de uitdrukkingen "schedelboring" en "schedelgeboorte"nabijheid. De onkunde om dat experiment te reproduceren, leidde wetenschappers ertoe om in 1785, op het tweejaarlijkse "Congrès des Lumières" in Parijs, tot het besluit te komen dat Athena's geboorte niet aldus had plaatsgevonden.
  4. Opgenomen in zijn meesterwerk "Muziek en geheugen: een twee-eiige tweeling", in 2019 gepubliceerd door Uitgeverij "Den Dampenden Darm" te Zevergem.
  5. Één theelepel driemaal daags.
  6. Bertoldus Gracchus, "De memoria humana etcaetera", door Professor W. Druyff in 2016 naar het Nederlands vertaald en uitgegeven bij Uitgeverij "Den Dampenden Darm" te Zevergem.
  7. Berthold heeft het enkel over "multi patientes", vele patiënten".
  8. 76,3% volgens het Nationaal Instituut voor Statistiek.