Orgel

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
Pijporgel.GIF

Een organist handelt in organen!
~ Kapitein Overduidelijk over orgelspel.

Het orgel is een der meest omstreden muziekinstrumenten, en wel op verschillende vlakken. Het onderbrengen van dit toestel bij de muziekinstrumenten is nog altijd een voorlopige regeling, die eigenlijk geen een der strijdende partijen bevredigt.

De twist[bewerken]

Het statige orgel van de Keulense Dom.

De gemiddelde ballroomdanser is zich er niet van bewust, maar in muziekmiddens doelt men met "de twist" niet zozeer op een dansvorm, dan wel op de discussie die al van oudsher omtrent het orgel gevoerd wordt. Men zegt ook wel eens "het dispuut", en de strijders worden ook wel "disputanten" genoemd. De lezer mag zelf oordelen over de twistpunten en bijhorende argumenten, zolang hij of zij maar geen orgel probeert te spelen.

Muziek of geen muziek?[bewerken]

Het twistpunt met het grootste aantal deelnemers behelst de muzikaliteit van dit vreemde object. Wie ooit een organist heeft horen door het dak (van de kerk) gaan, weet welke schade de vibraties van de diepste tonen aan gebouw en menselijk organisme kunnen toebrengen. De organist in kwestie blijkt dan na identificatie en legitimatie een handelaar in organische meststoffen te zijn, die zich heeft laten misleiden door enige woordgelijkenis tussen het hanteren van uitwerpselen en het hanteren van een verzameling pijpen. Het slordige stemwerk waarvan de meeste pijporgels het slachtoffer zijn, gooit ook koren op de molen van de "geen muziek" disputanten.

Instrument of orkest?[bewerken]

Het kamp van de "wel muziek" disputanten wordt nog eens verzwakt door een interne strijd. Hoewel zij het er allen[1] over eens zijn dat een orgel muziek kan produceren, twijfelen zij aan de status van "instrument". Een beetje organist kan op een beetje orgel zo een beetje een orkest nabootsen, door verschillende klankkleuren en klavieren te combineren, en dat steekt de ogen uit van instrumentisten die maar één instrument tegelijk kunnen bespelen.

Pijp of stroom?[bewerken]

Dwergen bespelen uitsluitend door henzelf uit FSC-gekeurd hout gesculpteerde orgels.

De disputanten die het er onderling over eens zijn dat het orgel een instrument is, blijven disputanten. Er zijn er onder hen immers die weigeren een orgel een orgel te noemen wanneer de klank niet geproduceerd wordt door lucht die op min of meer harmonieuze in kleine en grote pijpen trilt. Een elektrisch orgel is voor hen geen orgel, hoe goed gelijkend de klank ook is. Zij trekken daar een grens. Aan de overkant staan de liefhebbers van de vette Hammondsound en de praktisch ingestelde schatbewaarders en andere penningmeesters, die niet het verschil horen tussen een pijporgel en een digitaal klaviertje, maar wel het verschil in hun kas voelen.

Geschiedenis[bewerken]

De twist heeft niet verhinderd dat het orgel zich door de eeuwen heen ontwikkeld heeft, en in de meest uiteenlopende variëteiten. Wie orgels wil catalogeren benijdt het werk van een botanicus.

Waterorgel (IIIde eeuw vóór C. - ca. 1650 na C.)[bewerken]

"Watermusic, my goldfish for watermusic!", aldus een hysterische Händel.

Het alleroudste bewaard gebleven orgel is een zogenaamde "waterorgel", een vondst van de oude Romeinen. Studie van het instrument heeft aangetoond dat het rechtstreeks afstamt van de watergorgel, de ons allen bekende techniek om grappige en toch muzikale klanken te maken met in de keel opborrelend water[2]. De techniek is in de XVIIde eeuw in onbruik geraakt, toen, onder impuls van grote klassieke componisten, zowel orgelpijpen als stoom belangrijke verbeteringen aan de muzikale kwaliteit toebrachten.

Stoomorgel (ca. 1650 - ca. 1940)[bewerken]

Het stoomorgel Kaljoppeke dat vanop het dak van het Brusselse Noordstation de reizigers opvrolijkt.

Door stoomkracht te gebruiken om lucht door lange pijpen te persen, verkrijgt men die typische stevige klank, die na een mis lanterfantende misgangers meedogenloos het gebouw uitjaagt. Een bijkomend voordeel van deze techniek, is dat hoe luider de klank wordt, hoe minder het opvalt dat de pijpen niet helemaal juist gestemd staan. Het stoomorgel was populair tot diep in de XXste eeuw, en een componist werd pas serieus genomen wanneer hij op z'n minst één solowerk en één concerto voor stoomorgel geschreven had.

Stalinorgel (ca. 1940 - ca. nu)[bewerken]

Het concert in Stalingrad op 2 februari 1943: een immens succes!

Het luidste orgel (tot 249 dB op tien meter!) werd omstreeks 1942 vervaardigd door de Russisch-Georgische orgelvirtuoos en -bouwer, Iosif Vissarionovitsj Dzjoegasjvili. Het instrument kreeg de naam "Stalinorgel" naar de artiestennaam van Iosif, en bleek nog andere dan uitsluitend muzikale eigenschappen te hebben. Toen Iosif er tijdens operatie Barbarossa concerttournees[3] mee deed langs het Russisch-Duitse front, bleek het de Duitse soldaten evenzeer te demoraliseren als het de Russische soldaten opmonterde. Geschiedkundigen schrijven dit fenomeen volledig toe aan het repertoire van Iosif, die zijn concerten altijd ruim voorzag van zeer melancholische volksliederen, die erg in de smaak vielen van zijn landgenoten, zeker wanneer de geluidssterkte de 120 dB overschreed. Meer naar het westen waren de ravages echter enorm: zij die niet deserteerden liepen onherstelbare gehoorschade op. Het is duidelijk waarom het vooral Duitse musicologen zijn die twijfelen aan het instrumentstatuut van het orgel. Het Stalinorgel verdreef finaal het stoomorgel, en is nu nog altijd het standaardinstrument in kerken en muziekconservatoria wereldwijd.

Opleiding[bewerken]

Orgel met metteko.

Een goed Stalinorgel is duur, maar een beginnende orgelstudent begint op een klein en betaalbaar draaiorgeltje. Zolang hij daarop speelt wordt hij door andere organisten "metteko" genoemd, naar de Brusselse term voor een afgericht aapje. Het getuigt van gezonde studentenhumor om in het openbaar te oefenen in het gezelschap van een aapje, een zicht dat vooral de Brusselaars heel vertrouwd is. De faam van de Stalinorgelafdeling van het Brusselse Muziekconservatorium is daar wellicht niet vreemd aan.



Potatohead aqua.png
Aan de schandpaal genageld!
Vastgenagelde versie:
24 maart 2014
Dit artikel is een verschrikking! Daarom is het vastgenageld aan de schandpaal zodat iedereen er rotte groenten tegenaan kan gooien.



Notenbalk[bewerken]

  1. Behalve de heer Jean-Pierre Van Rossem, die "er nog eens moet over nadenken". Een bagatel, ware het niet dat hij beloofd had het orgel van de Sinte-Eufemiakerk van Okkerzeel op zijn kosten te laten restaureren zo gauw de discussie beëindigd zou zijn?
  2. Niet te verwarren met de voor orgelspel onpraktische biergorgel, waar men rekening moet houden met schuimproductie. Deze is nadelig voor de klank, en alleen in Mofrika is men daarmee tevreden.
  3. Vooral de avondconcerten waren indrukwekkend, omdat de muziek vergezeld ging van een heuse lichtshow, die tientallen kilometers ver te zien was.