Veluws

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken

Het ‘’’Veluws’’’ is een taal die groept onder de Neder-saksische talen. De taal is onderverdeeld in een aantal dialecten, die op hun beurt weer een aantal idiolecten kennen. Het Veluws wordt gesproken op de Veluwe en de Gelderse Vallei.

Algemene kenmerken[bewerken]

Net als alle andere Neder-saksische talen (Gronings, Drents, Achterhoeks, Twents, Graafschaps etc.) wordt de uitgang ‘~en’ niet op de Hollandse manier uitgesproken. Waar de Hollanders de ‘n’ niet laten horen, daar laat de Nedersaks de stomme ‘e’ niet horen en vervormt zo de laatste ‘n’.

Voor de Veluwe geldt algemeen, voor alle dialecten, de volgende eigenschap:

• Als de stam of het enkelvoud eindigt op een ‘p’ klank, wordt de laatste ‘n’ uitgesproken als ‘m’.

• * Dorpen wordt (Nedersaksisch) Dorp’m/Durp’m (Hollands: Dorrupûh)

• * Klappen wordt (Nedersaksisch) klap’m (Hollands: klappûh)

• Klanken die geschreven worden in het Hollands als ‘ij’ worden in het Nedersaksisch algemeen als ‘ie’ uitgesproken. De uitgang ‘~heid’ in Hollands wordt dat overigens ook.

• Veel ‘ou’ klanken worden uitgesproken als ‘ol’. ‘Oud’ wordt ‘old’, ‘goud’ wordt ‘gold’. De ‘g’ blijft scherp en geraspt.

• Op de Noord-veluwe wordt in de persoonlijke voornaamwoorden afgeweken en het wat meer noordelijke nedersaksisch gebruikt. ‘jij’ wordt ‘joe’, ‘jouw’ wordt ‘joen’. De rest van de Veluwe kent alleen de ‘ie’ klank.

Veluws nog platter met oe hollands
he-jie hejoe heb je
jie dan koale! joe dan koale! jij dan, kale!
jien prikkert joen prikkert jouw vork
ie bliksem! oe donders! oh jee.
riek roek papegaai
ie binne hir pas? oe beant hir net? u bent hier net?
spiit mie donders spiit mie ok arg mij niet.
ha-jie al klap’m ‘ehad? ha-joe al veur de kop ‘ehad? ’t spijt me heren, ik ga nu dan maar.
Veluws spreekwoord. Let op de zinslengte. (Hollands: Kijk het even op je gemak aan en dan hoor ik later wel of het iets voor je is)

Een tweede belangrijk kenmerk is het gebruik van taal. Veluwnaars praten zowat niet. Een oud bijgeloof leert, dat de mens maar een beperkt aantal keren mag praten in z’n leven. Brommetjes, keelschrapen, instemmend brommen en zinnen zonder persoonsvorm e.d. horen daar niet bij. Een volkomen normaal Veluws gesprek kan er dan zo uitzien:

“Heu”

“eh.”

“Goat?”

“Mwoah”

“en ie?”

“Oach”

“wief?”

“ach”

“Ko?”

“Mhh”

“No meu”

“Huh”

… waarbij op een geaccepteerde manier geïnformeerd is naar de welstand van zowel de aangesprokene, zijn familie als zijn vee.

invloed van de religie[bewerken]

Een ander aspect wat zeker niet onbehandeld mag blijven, is de invloed van de religie. Daar de Mensch is geschapen naar Gods Evenbeeld en op Aard’ vertoeft ter verheerlijking van Zijn naam, dient de Mensch te bidden en te werken. Lanterfanten zoals praten hoort daar niet bij. In elke echt Veluwse woning is daarom ook wel de spreuk te vinden “Bidt en werk” (Bidt en wark) en die spreuk hangt daar niet voor de flauwekul.

Tempo en prononcatie[bewerken]

Bovenstaand aspect is de regelrechte aanleiding tot een derde belangrijke eigenschap: Veluws wordt gesproken in hoog tempo. Dat daarbij een groot deel van de zin(nen) verloren gaat (gaan) is evident en moet op de koop worden toe genomen. Als voorbeeld moge onderstaand stukje dienen:

(Hollands:) Heb je de trap naar de zolder wel weggehaald? Mensen zouden erover kunnen struikelen. (Veluws:) Ha-jie ‘t leer noare deel pla-‘d ‘eleg? Luu kun’ d’rum struukle.

Veluwnaars bij de aankoop van vee.

Volgend voorbeeld komt van een handelaar op de Puttense Ossenmarkt:

(Hollands, handelaar A:) Ik ben niet tevreden over de welstand van de koe. Het dier ziet er mijners inziens niet goed uit. Voor de prijs die u vraagt koop ik ‘m niet, maar wil wel met u tot een koopovereenkomst komen.

(Hollands, verkoper:) Ik ben bang dat u deze koe niet juist beoordeeld. De prijs die ik ervoor vraag is naar mijn idee ook gewoon fair. Niettemin ben ik bereid om met u tot een andere prijs te komen.


Wordt: (Veluws, handelaar A:) ‘k Heb ‘t neech ‘edoan. (slaat met de rechterhand tegen de rechterhand van de verkoper)

(Veluws, verkoper:) Wae. ‘k heb ‘t wael ‘edoan. (beantwoordt de slag van de hand)

De verkoop wordt dan, indien gesloten, afgerond met een jenevertje. Steller van dit stuk heeft beide mannen later op de dag innig tevreden naast elkaar zien zitten achter een kelkje.


Kan ik Veluws leren?[bewerken]

Nee.

Dat gaat niet.

Een taal kun je leren, een ethniciteit niet. Een Veluwnaar spreekt Veluws, dat is een ethnische eigenschap die bij zijn soort hoort. Paul van Vliet kan een leuke act neerzetten van het ‘boertje van buuten’ maar meer dan Amsterdammers aan de lach brengen is het niet.

Een Veluwnaar wordt het meest in zijn waarde gelaten als de niet-Veluwnaar zijn eigen taall spreekt, voor de rest van Nederland is dat dus het hollandse dialect. Friezen komen niet naar de Veluwe want dat is ongeveer hetzelfde slag volk, alleen zonder bomen en zandverstuivingen. Bovendien zijn Friezen, indien agrarisch, altijd Hereboeren en die kijken op de kleine boer neer (de Veluwnaar heeft het over iemand die in een kot of keet woont, een ‘keuter’)

Verwantschappen met andere talen[bewerken]

Het Veluws is een taal die gerekend wordt tot de Nedersaksische taalgroep. Deze groep maakt op zijn beurt weer deel uit van de West-Germaanse taalgroep die de talen Engels, Duits, Fries en Nedersaksisch kent. Hollands is een ver afgedreven dialect uit het Nedersaksisch en de discussie gaat nu over een eventuele erkenning van Hollands als taal.

Andere Nedersaksische talen binnen Nederland zijn: het Gronings, het Weststellingwerfs, Hoog-, middel- en laag-Drents, alle Overijsselse talen, het Twents, Achterhoeks en Graafschaaps, IJssellands en de Veluwse ondertalen.

Afgeleiden van het Nedersaksisch die niet meer als zodanig zijn te herkennen zijn: West- en oostbrabants, Noord-limburgs, Zuid-hollands alsmede de taal van de Zeeuwse eilanden met uitzondering van Vlaams Beveland, alle Vlaamse talen met uitzondering van het Westhoeks, alle Suid-Afrikaanse talen.

Het Engels, Fries en huidige Duits hebben hun wortels in het Hoogsaksisch en behoren strict genomen niet tot het Nedersaksisch areaal.