Renkum

Uit Oncyclopedia
Ga naar: navigatie, zoeken
Renkum
Plaats in Nederland
Huidige wapen van Renkum
Huidige wapen van Renkum
Basisgegevens
Provincie Gelria / Veluwsch Overkwartier
Land Nederland
Oppervlakte drie dalen en vier wallen
Inwoners 12.000
Overige
Religie Duisterzwart Gristelijk
Iedereen? Ja, zowat.
Overige kernen Heelsum, Wolfheze, Oosterbeek, Heveadorp, Doorwerth, Kievietsdel, Stukje Wageningen, optie op Bennekom
Verder nog iets? Nee, eigenlijk niet.
Portaal  Portaalicoon Plaats

Renkum is een dorp aan de Zuid-Veluwerand en is voornamelijk door haar roerige geschiedenis bekend. Het huidige dorp met ongeveer 10.000 inwoners, is gebouwd op de uitlopers van de Arnhemse stuwwallen. Renkum maakt deel uit van de internationale stedenkring van Rijnsteden en levert hiervoor de voorzitter en het bier.

Naamgeving[bewerken]

De naam Renkum betekent zoveel als "Zij die als Godin van de Rhenus haar bevallige kont heeft geplaatst op de sappig groene weiden rond cafe de Bok en zich laaft aan cultuur en wellevendheid temidden van beschaafde bierlurkende lieden". Maar dan kort. De naam heeft een oer-saksische oorsprong en is voor het eerst genoteerd in de Verlatingsacte van Julius Tacitus aangaande de overdracht van een mank paard (plusminus 256 na Christus) De Verlatingsacte, in was op een berkenhouten plankje, is godzijdank in de oorlog verloren gegaan anders hadden we het nog moeten bewijzen ook!

Ontstaan en Geschiedenis[bewerken]

Prehistorie[bewerken]

De omgeving is tijdens de prehistorie al bewoond geweest, getuige de vele prehistorische resten die her en der in en rond Renkum terug te vinden zijn. Zo zijn er de vele grafheuvels maar ook de onverharde paden en de eeuwenoude Steenbeek die als stille getuigen ons herinneren aan lang vervlogen tijden. Dit is trouwens de laatste keer dat ik citeer uit een boekje, ik weet zelf ook niet precies wat hier nou staat.

De "Steencirkel van Bennekom" in de bossen aan de westzijde van het beekdal is waarschijnlijk al duizenden jaren oud, hoewel kwaadwillenden spreken over het bouwjaar 1965. Zeker is, dat de steencirkel behoord heeft bij een van Renkums vroegere buurtschappen, Harten. Op het Hartenseveld namelijk zou de steencirkel precies passen en wiskundigen hebben aangetoond dat dat mogelijk is.

Romeinse tijd[bewerken]

Hoewel het Leids Museum anders beweerd, heeft Renkum zich afzijdig gehouden van contact met de Romeinen. Bekend is, dat Renkummers graag stenen gooiden over de Rijn richting de Romeinse wachttoren bij Randwijk, hetgeen ook is gebleken uit opgravingen ter plaatse. De Romeinen hebben geen bouwwerken achtergelaten in Renkum en als ze dat wel deden, zijn ze keurig verwijderd.

Deze neutraliteitspositie heeft model gestaan voor de Nederlandse neutraliteitspolitiek tijdens de eerste Wereldoorlog. Ook toen heeft Nederland zich afzijdig gehouden terwijl ze wel bouwmateriaal leverden aan de vijand.

Vroege middeleeuwen[bewerken]

In deze tijd was Renkum een samenraapsel conglomeraat van buurtschappen die onderlinge handelsbetrekkingen onderhielden. Elk buurtschap had z'n specialiteit en al deze specialiteiten zorgden ervoor dat Renkum vanaf de vroegste eeuwen al een bestuurlijk centrum was.

Bekend is dat de Friese koning Dagobert graag vertoefde op Vroonkasteel de Graanpoort, in het Renkums beekdal. Het kasteel, of eigenlijk in die tijd een omheind hof, was eigendom van de Graven van Renkum en de Jonkers van Pleizier. Renkum was in die tijd een graafschap.

Vroonhoeve de Graanpoort (model)

Buurtschap Harten[bewerken]

Buurtschap Harten lag dicht bij Bennekom en velen denken dan ook dat het hier gaat om hetzelfde dorp. Dat is niet waar. Harten strekte zich uit tot aan de heuvel, dan komt er een tijd niks, dan de prikkeldraadversperring van Bennekom en dan eindelijk een keer Bennekom.

Harten lag in het noordelijk deel van het beekdal. In de negende eeuw had Harten een eigen waterzuiveringsbedrijf, een supermarkt en een wapenhandelaar. Het gehucht telde zo'n 800 zielen die allen zongen in de zg. Hartense Kapel. Deze kapel zong altijd in de bossen op de Kapellenheuvel. Door de kapellanten werden veel liederen van satirische aard gezongen, inspraak in bestuur bestond nog niet. De middeleeuwen werden donkerder en het repertoire van de kapel harder en bozer. De kapel werd van hogerhand ontbonden en de plaats waar vroeger gezongen werd stond voortaan bekend als het oord der Kwaden, Kwadenoord.

In de loop der eeuwen verminderde het inwonerstal van Harten. Ingezetenen vertrokken, niet zelden met medeneming van het gehele huis, naar Renkum en van Harten bestaat tegenwoordig alleen nog de naam.

Buurtschap Fluitermaat[bewerken]

De Fluitermaat, tegenwoordig de arbeidersbuurt van Renkum van 'bedenkelijken aard' (ANWB, 1931), is bekend sinds de 9e eeuw. Gevluchte Hugenoten uit de Elzas plantten hier, op de zonrijke hellingen van een oud beekdalletje, hun druivenstekken. Enkele zeer grote boerderijen verschenen, waarop de druiven werden gewassen, geperst en op vaten te rijpen gelegd. Het resultaat was de 'Fluitermaatsche Hoestsiroop' die, mede door het alcoholpercentage van 55%, zeer populair was onder de voortaan altijd hoestende Renkummers.

Naast de druifbouwindustrie beschikte de Fluitermaat over een gasfabriek (gesticht 1134, in 1944 verloren gegaan bij een bombardement) waar uit de schillen van druiven een bio-methaangas werd gewonnen. Dit gas werd in de huishoudens van de Fluitermaat gebruikt als geurverfrisser in de huizen. Ook werd het wel gesnoven, een gebruik waartegen de kerk fel in het geweer kwam.

Fluitermaat omstreeks 1560

In haar hoogtijdagen, omstreeks de zestiende eeuw, telde de Fluitermaat vier windmolens (elk van 35 Gigawatt), twee stadspoorten, een stadsmuur, een neogotisch raadshuis naar het model van Bolsward, een eigen haven (de Rijn lag toen hoger dan vandaag), een eigen muntslager en waarschijnlijk tot 1800 inwoners. Daarnaast had zij vanaf 1617 een eigen aansluiting op het Veluwsch Stoomtreinnet.

In het rampjaar 1673, toen alles wat mis ging in Nederland zonder uitleg geschoven kon worden op het conto "het is een rampjaar of niet natuurlijk" is de Fluitermaat verdwenen. De allesverspoelende stortregens tijdens de Pluviusweek van begin maart 1673 weekte buurtschap en al haar bebouwingen los en in een grote modderstroom verdween de gehele nederzetting in de Rijn.

In het begin van de 20e eeuw is men weer beginnen te bouwen in de Fluitermaat. Door de arme grond werden voornamelijk de lagere sociale klassen aangetrokken hetgeen resulteerde in een 'levendige' buurt. Het bezoeken van de Fluitermaat als niet-bewoner kan alleen onder politiebegeleiding.

Buurtschap Wageningen[bewerken]

Het buurtschap Wageningen lag op de Renkumsche Berg, zuid van het huidige dorp. Het leek zich te ontwikkelen tot een waardevol lid van het Renkums Buurtschappenconglomeraat en waardig lid van het Graafschap, maar de nederzetting gleed af en vond zichzelf terug op de huidige locatie. Vanaf het moment van afglijden heeft het Graafschap Renkum haar handen afgetrokken van deze buurtschap.

Buurtschap Arnhem[bewerken]

Dit buurtschap bevond zich oorspronkelijk aan de westzijde van de ooster beek. De buurtschap stond bekend om haar wolververijen, bierbrouwerijen, voetbalploegen, Rijnbruggen, meisjes, beroemde veldslagen en nog wat onduidelijkheden.

Geologie doet rare dingen met het landschap. Was de ooster beek, met bijbehorend gehucht, in de tiende eeuw nog te voet binnen een kwartier te belopen, in de twaalfde eeuw reeds was dat twee uur. Oorzaak was de Geografische Bodemsegregatie, die onder invloed van de afkoeling van de aardbol expandeerde naar zowel het westen als het oosten. Schuld hieraan zijn de grindpakketten uit de IJstijden, die diep onder de stuwwallobben als een soort kogellagers het landschap verplaatsen. Dit veroorzaakt grote breuken in het terrein (in de geologie spreekt men van 'gaps') die tot op vandaag herkenbaar zijn als 'dalen'. De 'gap' van Arnhem ligt ten oosten van het huidige Oosterbeek. Arnhem schoof in z'n totaal zo'n 15 kilometer op naar het oosten en ging als buurtschap zelfstandig verder.

Vroege middeleeuwen (we gaan gewoon door)[bewerken]

Hoe zag het dorp er toen uit?

Bekend is, dat de naam eerder een gebiedsnaam was dan een nederzettingsnaam. De nederzetting die echt ‘Renkum’ heette was de naam nederzetting nauwelijks waard. Het bestond uit de vroonhoeve ‘Graanpoort’ (met landerijen en ijsbaan), de st. Vituskatheraal op de Heuvel (bouwjaar 1005) met pastorie, kosterhuis annex school en een HEMA. Het geheel stond op de meest zuidelijke lob van de stuwwal ter oosterzijde van het beekdal.

In de twaalfde eeuw werd een dijk aangelegd van het Kathedraalspad (thans parkeerplaats) naar de Renkumsche Berg. Deze dijk was ter voorkoming van het weglopen van het water van de ijsbaan. Deze dijk (vroeger sprak men van een ‘bok’) was voorzien van een vestingpoort, waartegen aan een uitspanning werd gebouwd. Poort en uitspanning heetten eenvoudig ‘de Bok’. In de zeventiende eeuw is de vestingpoort verbouwd om daar de Rijnspoorweg door te kunnen laten lopen.

Stadspoort bij de Bok, 16e eeuw

Voorts kende het kleine dorp een grote bierbrouwer, vlakbij de vestingpoort en ‘de Bok’ geheten. Door slim management werd de brouwerij in 1376 overgenomen door de kerk (Bisschopsdom Utrecht) en in handen gegeven van de Orde der Trappisten. Omdat het hier om de meest noordelijke trappistenbrouwerij ging, noopte dat de Abt om er meteen een bedevaartsoord van te maken. Een gepolychromeerd beeld van de Heilige st. Sixtus van Westveleteren werd van een bevriend klooster overgenomen en Renkum werd een bedevaartsoord. In de reformatie verdween met de trappistenbrouwerij ook alle gezelligheid in Renkum en werd het tot het ernstige dorp wat zij tot op vandaag is.

Late middeleeuwen[bewerken]

De grote R.K. st. Vituskathedraal werd afgebroken en vervangen door een tufstenen zaalkerkje. Renkum kreeg stadsmuren aan de Rijnzijde en een nieuwe villawijk: Heelsum. Heel Renkum was door de reformatie nu Gristelijk geworden, het vrolijke stadswapen kreeg als leidende kleur zwart met een Saksisch ros in donkergrijs. Dit saksisch ros is later vervangen (want Heidensch!) door een kaal kruis, dewelke later is vervangen (want te hoogmoedig!) door een grijze vlek. De heraldische omschrijving van het dorpswapen is: “Een vierkant schild van sabel (=zwart) gevoerd met lichtsabelen pischvlek in den midden”.

Tijdens de sint-Gekkigheidsvloed (eind zestiende eeuw) kwam de Rijn zo hoog op dat de Bok het begaf. De oude Vroonhoeve Graanpoort verdween, net als de ijsbaan en het zuiden van de Hartense supermarket. Het water steeg tot aan de kerk en spoelde alle straten schoon. Na het zakken van het water greep het Graafschap in. In een grote driehoek, van de Vroonhoeve recht naar het noorden naar Harten en van Harten in een rechte lijn naar Heelsum, moest een dijk komen met doorwatersluizen voor de Renkumse beek, de Olieslagersbeek, de Koffiemolenbeek, de Bosbessenbeek, de Van der Beek, de Heelsumsche Beek, de Leeghe Beek (Fluitermaat!), de Vergeten Bee ken de recreatieplas ‘Zandenbosch’. Deze werken staan sindsdien door haar driekantige inrichting bekend als de Deltawerken en zijn tot op de dag van vandaag het visitekaartje van de Renkumse waterbouwkundigheid.

Nog latere middeleeuwen[bewerken]

Zomaar wat feiten zonder samenhang als een mozaiek van Renkums rijke verleden:

• De Zwarte Dood waart in Renkum in 1590, 1603, 1604, 1636, 1674, 1701 en 1789. In Renkum wordt het woord ‘pest’ als de pest gemeden. ‘Pesten’ mag ook niet. De volledige bevolking wordt op deze manier vijf keer in z’n geheel vervangen.

• Midden zeventiende eeuw: bouw van de verkeersbrug “Lexkesveer” met vier rijbanen en twee sporen ten behoeve van de ‘Vereenigde Veluwsche en Betuwsche Spoorwegmaatschappij’ De brug wordt tijdens het Renkums beleg door Wageningen een eeuw later volledig verwoest.

• 1649. Een jaar na de Vrede van Munster (einde tachtigjarige oorlog) keren de katholieken terug naar Renkum.

• 1650. Met de dood van Karel de Grote keren ook de Moren terug naar Renkum. Met vereende krachten worden zij terug in de Rijn geworpen.

• 1673. Tijdens het rampjaar spoelt het bolwerk ‘de citadel’ in z’n volledigheid de Rijn in. Het jaar erop wordt een nieuw wachthuis geplaatst op de plaats van het voormalige verdedigingswerk.

• Fluitermaatjes (mensen uit de Fluitermaat) krijgen toestemming strooien hutten te bouwen tegen de stadmuur aan de Rijnzijde om zo toch nog een woonplaats te hebben. Stemrecht krijgen ze niet, eten ook niet en de Gristelijke kerk doet niets om hun het leven te veraangenamen. Het ‘verdrinken’ van de Fluitermaat wordt als een ‘Straffe Gods’ gezien.

• 1674. God heeft humor en de pest waart door de stad. Alle Renkummers worden getroffen.

• 1704. Ontdekking van de peniciline door de Renkummer John Calw.

• 1706. Ontdekking van de Hemel door Harry Mulisch.

• 1752. Aankoop van het dorp Oosterbeek, Heveadorp, Kivietsdel en Doorwerth. Graafschap Renkum stelt zijn grenzen wettelijk vast. Alle dorpen krijgen een Schout als hoogste bestuursorgaan, de graaf stelt voor de beken aparte Beekgraven aan, voor de wandelpaden worden loopgraven aangesteld. Voor openbare gelegenheden als kroegen en hotels worden waarden aangesteld, voor gelegenheden buiten de muren worden dat uiterwaarden.

19e eeuw[bewerken]

In 1795 zijn de Bataven teruggekeerd in Nederland na een lange ballingsschap in Duitsland. Door de Romeinen verdreven in de 4e eeuw, nu door de Fransen in het zadel geholpen. De laatsten roepen meteen de Bataafsche Republiek uit en koningin Wilhelmina vlucht naar London.

Er is nu eindelijk godsdienstvrijheid in Nederland, behalve in het Graafschap Renkum, waar belijdende katholieken nog steeds dienen als straatverlichting. Onder druk van de Bataafsche Regeering in den Haag echter mogen katholieken niet meer worden verbrand of als drijfelement voor schipbruggen dienen. De regering gaat een stapje verder en katholieken mogen hun eigen kerk bouwen.

De nieuwgebouwde R.K. Kerk plm. 1822

Renkum geeft toe (na gemotiveerd te zijn door een bombardement door de Bataafsche artillerie en katholieken wordt vergund een Godshuis te bouwen op de voormalige vuilnisbelt van Renkum. De plaatselijke Lagere Technische School (LTS) kleutert vervaardigt een fraai beeld van de heilige st. Trappe als herinnering aan de vroegere bedevaart en de katholieken weer tevreden.

Midden 19e eeuw wordt Renkum International Airport aangelegd op de Renkumsche heide. Het is nu wachten op het eerste toestel. De landingsbanen zijn voorlopig in gebruik als golfbanen totdat de internationale luchtvaart voldoende zelfrespect heeft verloren dat zij ook hier haar toestellen laat landen.

Renkum nu[bewerken]

Vandaag de dag is Renkum een zelfbewust Graafschap in de regio Randstand Arnhem-Nijmegen. De zware industrie floreert en zorgt ervoor dat de zon nooit opkomt. De kwik- en amalgaamfabrieken zorgen ervoor dat de vis in de Rijn voor het oprapen ligt en dat het dorp altijd in haar favoriete kleur gehuld is. Er heerst geen werkeloosheid in het dorp. De gemiddelde ouderdom is significant hoger dan die in Bamako, Mali. Sommige inwoners schijnen zelfs ouder te zijn dan 55 jaar. Vergrijzing in Renkum is verwaarloosbaar. Verzwarting daarentegen wijd verbreid.

Renkum is door de ANWB en de Nederlandse Kampeer Bond aangewezen als absoluut ongeschikt voor vakanties. Om hier wat meer evenwicht in te brengen heeft het Graafschap een gratis camping laten inrichten. Deze camping is fraai gesitueerd bij Ontlastingspijp No. 4 van de Kerncentrale en mag zich verheugen in een kleine maar hardnekkige groep gasten.

Als een modern Graafschap richt Renkum zich volledig op de toekomst. BASF en BAYER zijn uitgenodigd om langs de oevers van de Rijn haar chemische divisies in te richten. PETROL OIL heeft ook belangstelling getoond. Renkum is klaar voor de 22e eeuw!

Bestuur[bewerken]

De Graaf en zijn graven tijdens een bestuursbespreking.

Renkum is als een van de weinigen in Nederland geen gemeente doch een Graafschap. De Graaf van Renkum is een erfelijke titel zodat er geen twijfel bestaat over opvolging. Doordat de laatste Graaf van Renkum min of meer kinderloos is gestorven, is het bestuurschap tijdelijk overgegaan naar zijn herdershond terwijl zijn huishoudster Assistent-Regent is. Zodra de half-zoon van de overleden Graaf ontslagen wordt uit de psychiatrische inrichting zal het bestuursschap op hem overgaan. De vier kinderen van de Assistent-Regent komen in aanmerking zodra vast is komen staan wie de verwekker is.

De Graaf verheugt zich in de ondersteuning van bestuursleden, die allen op hun vakgebied ook graaf zijn ('graaf' met een kleine letter 'g') Deze functies zijn niet erfelijk maar worden op aanwijzing van de aftredende graaf vastgesteld.

De bevolking van Renkum wordt eens in de vier jaar uitgenodigd schriftelijk haar adhesie te betuigen aan dit systeem. Deze adhesiebetuigingen staan bekend als 'verkiezingen' en de 'stemmen' zijn niet anoniem. Degene met de fraaiste adhesiebetuiging ('stem') kan uitverkoren worden graaf te worden. De verkiezingen zijn populair en de volksfeesten erom heen duren vaak een week.

Religie[bewerken]

Net als de meeste andere Veluwse dorpen kent Renkum als dominante religie de donkerzwarte vorm van Calvinisme die Calvijn nooit zo bedoeld kan hebben. De relgie is dagelijks op straat te ondervinden en beheerst vrijwel volledig het leven. Apart voor Renkum is echter de verscheidenheid.

Mensen uit de Fluitermaat gaan niet naar Renkum te kerke. Indien zij een godsdienstoefening willen houden, bellen ze elkaar op met het tijdstip van begin van de eredienst. De locatie is altijd gelijk: in de bospunt langs de telefoonweg (de weg dankt daaraan haar naam)

Katholieken zoeken elkaar op in de kroeg waar st. Trappe wordt ge-eerd.

De bezoeker aan Renkum moet rekening houden met de volgende zaken, die Renkum mogelijk gemeen heeft met andere Veluwse dorpen maar soms ook typisch Renkums zijn:

  • De koopavond (vrijdag) in Renkum duurt van 19.00 uur tot en met 19.25 uur. Daarna sluiten de winkels.
  • Grote supermarkten zijn 's zondags open. De bezoeker moet er rekening mee houden dat hij met rot fruit wordt bekogeld.
  • Gordijnen en luiken moeten 2,5 uur voor het invallen van de duisternis gesloten zijn.
  • Oud-testamentische straffen worden nog steeds in het openbaar voltrokken. Het voor straf werpen van een zondaar in de Rijn (met een gewicht rond de nek) vindt altijd plaats op st. Gekkigheidsdag. Dit is de vierde zondag na volle maan in februari.
  • Boze tongen spreken van de galg van Renkum. Dat klopt, die heeft jaren op de Noordberg gestaan maar is al sinds 1972 niet meer in gebruik. De doodstraf wordt al heel lang niet meer ge-executeerd in Renkum. Wel wordt de ziel van een zondaar terugggeven aan den Heere op verzoek van de bevolking.
  • De dominee, hoofd-koster en de Graaf worden op straat begroet door plat op de grond te gaan liggen met de armen naar voren gestrekt, als genoemd wordt in het oude testament, de Boeken van Nebudii, hoofdstuk IV, vers 7-12.
  • Kerkegangers dragen donkerzwarte kleding en een grijze zandzak over het hoofd bij het gaan naar of van de kerk.
  • Bij het betreden van een Renkumse winkel wordt het als een teken van beleefdheid gezien als u uit het hoofd enige verzen uit het oude testament kunt reciteren en daarbij beschuldigend de wijsvinger in de lucht steekt. Een instemmend gebrom zal uw deel zijn.
  • Bij onweer en weerlicht is het gebruikelijk dat de gehele bevolking uit de huizen treedt in de hoop door den Heere uitverkoren te zijn neergebliksemd te worden.
  • Op grond van het oude testament is het niet handig te verklaren dat u van joodse komaf bent, katholiek, presbyteraan of heiden bent, een andere huidskleur hebt, homofiel of bigamist bent of godsdienst in z'n algemeen maar onzin vindt.

}